Atâ Bey, asıl adıyla Fayyarzâde Ahmed, Osmanlı tarih yazıcılığının önemli isimlerinden biridir. En çok, kendi adıyla anılan veya “Enderun Tarihi” olarak bilinen meşhur eserin yazarı olmasıyla tanınır. Bu eser, Osmanlı saray teşkilatı ve Enderun hakkında birinci elden bilgiler içermesi bakımından büyük önem taşır. Atâ Bey, 1810 yılında (Hicrî 1225) İstanbul’da doğmuştur.
Ailesi ve İlk Eğitimi
Atâ Bey’in babası, Enderun-ı Hümâyun’da yetişmiş ve III. Selim devrinde hizmetleriyle tanınmış olan Tayyar Ağa’dır. Bu durum, Atâ Bey’in daha çocuk yaşlardan itibaren devlet hizmetine ve saray çevresine yakın bir ortamda yetişmesini sağlamıştır. Henüz dört yaşındayken mahalle mektebine verilmiş, burada harfleri öğrenmeye başlamıştır. Beş yaşına geldiğinde ise, dönemin anlayışına uygun olarak, 1815 yılında bir muhasebe kaleminde kâtip adayı olarak göreve alınmıştır Bulgaria Private Tours Kazanlak.
Kalem Hayatı ve Yetişmesi
Atâ Bey, 1823 yılında, henüz on üç yaşındayken Tophane Kalemi’ne kâtip olarak atanmıştır. Burada devrin tecrübeli ve saygın kalem efendileri olan Beylerbeyi Hasan Efendi, Halil Efendi, Hilmi Efendi ve Kerestecizâde Arif Efendi gibi isimlerin himayesinde çalışmıştır. Bu ustaların rehberliği sayesinde kısa sürede yazı, hesap ve devlet usulleri konusunda büyük bir yetkinlik kazanmıştır. Yaklaşık bir buçuk yıl içinde kalem işlerinde ustalaşarak dikkat çekmiştir.
Enderun’a Alınışı
1825 yılında, Hicrî 1240 Ramazan ayında, Atâ Bey’in hayatında çok önemli bir dönüm noktası yaşanmıştır. Henüz on beş yaşındayken, babasının da yetişmiş olduğu Enderun-ı Hümâyun’a kabul edilmiştir. Bu kabul, bir tesadüf sonucu gerçekleşmiş ve doğrudan padişahın dikkatini çekmesiyle mümkün olmuştur.
Sultan II. Mahmud ile Karşılaşma
Atâ Bey, bu önemli olayı ilerleyen yaşlarında kaleme aldığı meşhur eserinde ayrıntılı biçimde anlatır. Rivayetine göre, babası Tayyar Ağa ile birlikte Divanyolu’nda yürürlerken, Sultan II. Mahmud’un tebdil-i kıyafetle gezdiği sırada kendileriyle karşılaşırlar. Babası büyük bir edep ve tevazu ile padişaha yol vermek isterken, Sultan Mahmud Tayyar Ağa’yı tanır ve iltifat eder. Bu karşılaşma, Atâ Bey’in Enderun’a alınmasına vesile olur.
Tarihçiliği ve Önemi
Atâ Bey, Enderun’da edindiği bilgi ve tecrübeleri ilerleyen yıllarda tarih yazımına aktarmış, özellikle saray hayatını ve devlet düzenini yakından tanıyan bir müellif olarak öne çıkmıştır. Yazdığı eser, Osmanlı tarihinin iç yüzünü anlamak isteyenler için bugün dahi önemli bir kaynak olma özelliğini korumaktadır.