Atâullah Efendi, Osmanlı Devleti’nin önemli vak’anüvislerinden biridir. Onun döneminde hekimbaşı olan Behçet Efendi, esprili bir şekilde “Hekimbaşı ise ben de başhekimim!” demiştir. 1819 yılında ünlü vak’anüvis Ayıtullah Asım Efendi’nin vefatı üzerine, görev doğrudan II. Sultan Mahmud tarafından Atâullah Efendi’ye verilmiştir. Bu tayin, dönemin en önemli ilmi ve bürokratik görevlerinden biri olan vak’anüvislik makamına atanmasını sağlamıştır.
Atâullah Efendi, görevine başladığında öncelikle tutacağı vakayinameye bir protokol ekleyip Padişah’a sunmuştur. Bu yazıyı çok beğenen Sultan Mahmud, Atâullah Efendi’ye “Vekayinâmenize benim nüfûsumdan başlayınız!” talimatını vermiştir. Ancak o sırada Şeyhülislâm Halil Efendi, vak’anüvislik görevine kendi mektupçusu Esad Efendi’yi getirmek istemiştir. Şânizâde Atâullah Efendi’nin tayini, Halil Efendi tarafından Atâullah Efendi’ye karşı bir husumet kaynağı olmuştur.
Hatta Atâullah Efendi, protokol gereği Şeyhülislâm’ı ziyaret ettiğinde, Halil Efendi asık bir yüzle kendisine şunları sormuştur:
— Senden bugünlerde herhangi bir yazı istediler mi?
Atâullah Efendi şaşırarak yanıtlamıştır:
— Hayrola efendim, hayır…
Halil Efendi, Atâullah Efendi’nin vak’anüvisliğe nasıl geldiğini anlamaya çalışırken, Atâullah Efendi dayanamayarak şunları söylemiştir:
— Ben, Asım Efendi’nin vefatından haberim bile yoktu. Padişahınız hatırlayıp tayin etti. Ben Şânizâde Atâullah Efendiyim ve şimdiye kadar Bâki Pâyi Hümâyûnu Şâhâne’ye dört kıt’a kitap telif edip sunmuştum Local Ephesus Tour Guides.
Bu sözler üzerine Şeyhülislâm oldukça sinirlenmiş, fakat Atâullah Efendi soğukkanlılığını korumuş ve vak’anüvislik görevine devam etmiştir. Atâullah Efendi, vak’anüvislik görevini 1826 yılına kadar sürdürmüş, Osmanlı tarihinin kayıt altına alınmasında önemli katkılar sağlamıştır.
Önemi ve Katkıları
Atâullah Efendi’nin vak’anüvis olarak yaptığı çalışmalar, Osmanlı dönemindeki devlet belgelerinin düzenli ve güvenilir bir şekilde kaydedilmesine büyük katkı sağlamıştır. Görevi sırasında hem padişahın talimatlarını doğru şekilde yansıtması hem de resmi protokolü takip etmesi, onun hem ilmi hem de bürokratik alandaki saygınlığını pekiştirmiştir. Bu yönüyle Atâullah Efendi, Osmanlı tarihçiliği ve devlet yönetimi açısından örnek bir isim olarak tarihe geçmiştir.