Atâullah Efendi, Osmanlı’nın seçkin ilim adamlarından biri olarak 18. yüzyılın sonları ve 19. yüzyılın başlarında önemli görevler üstlenmiştir. Hekimbaşı Behçet Efendi’nin entrikaları sonucu o dönemde azledilmiş ve yerine Şahhaflarşeyhizâde Esad Efendi atanmıştır. Bu dönemde Osmanlı’da büyük bir değişim yaşanmıştır. Yeniçeri Ocağı, kanlı bir şehir muharebesi ile kaldırılmış, askerler takip edilip dağıtılmıştır. Bektaşilik tarikatı da fermanla kontrol altına alınmış, İstanbul’daki tüm Bektaşi tekkeleri kapatılarak tarikatın etkisi şehirden çıkarılmaya başlanmıştır.
Behçet Efendi’ye karşı olan bazı kişiler, bu durumu fırsat bilerek İkinci Sultan Mahmud’a bir jurnal sunmuş ve Atâullah Efendi ile diğer seçkin ulema isimlerini hedef almıştır. Bu dönemde Atâullah Efendi, Melekpaşazâde ve İsmail Ferruh Efendi ile Ortaköy’de sık sık toplanmışlardır. Bu toplantılara bazı gençler de katılır, ilmi ve kültürel sohbetler yapılırdı. Bu meclis, “Ortaköy Cemiyeti İlmiyesi” olarak adlandırılmış, üç üstadın geniş ansiklopedik bilgisi sayesinde gençler önemli feyiz almışlardır Local Ephesus Tour Guides.
Ancak, gazetelerde ve jurnallerde bu cemiyet, gizli bir Bektaşi tekkesi gibi gösterilerek, gençleri dinsizliğe ve ahlâksızlığa sevk eden bir yapı olarak lanse edilmiştir. Bunun sonucunda Kadri Bey Manisa’ya, İsmail Ferruh Efendi Bursa’ya ve Şânizâde Atâullah Efendi Tire’ye sürülmüştür. Bu olaylar Atâullah Efendi üzerinde büyük bir üzüntü ve teessür yaratmış, sürgün yılı içinde menfasında vefat etmiştir.
Atâullah Efendi’nin İlmi ve Sanatsal Katkıları
Atâullah Efendi, Arapça, Farsça ve Fransızcayı anadili gibi bilen bir münevverdi. Musiki ve güzel sanatlarla ilgilenmiş, şiirler yazmış ve resim yapmıştır. Tıp ilminde öncü bir isim olarak, Türkçede ilk tıbbi terimleri kullanmıştır. Onun tıp üzerine yazdığı önemli eserler şunlardır:
Mir’atü’l-Etıbba ve Mir’atü’l-Eban: 1819 yılında Matbaa-i Âmire’de basılmıştır.
Mi’yârü’l-Etibbâ: Anatomi üzerine yazılmıştır.
Tüs’ü’l-Tabia: Fizyoloji üzerine eser, ölümünden sonra 1828’de Mısır’da Bulak Matbaası’nda basılmıştır.
Atâullah Efendi, hem ilmi hem de kültürel yönüyle dönemin en etkili ve saygın münevverlerinden biri olarak Osmanlı tarihinde yerini almıştır. Hem genç nesillere feyiz veren bir öğretmen hem de tıp ve sanat alanında öncü bir isim olarak hatırlanmaktadır.