Atâullah Efendi, on sekizinci yüzyılın önemli ulemasından biridir ve 1759 yılında (H. 1173) doğmuştur. Babası, Şeyhülislâm Esadefendizâde Şerif Efendi’dir. Atâullah Efendi, henüz on iki yaşında müderris olarak göreve başlamış ve genç yaşta büyük bir yükseliş göstermiştir. Yirmi dört yaşında Galata kadısı olarak atanmış, otuz bir yaşında (1793, M. 1208) İstanbul kadılığına ilave olarak Nakib-ül-eşraf görevini üstlenmiştir.
İlmiye mesleğinde hızlı bir terakki gösteren Atâullah Efendi, Anadolu kazaskerliği basamağını atlayarak beş yıl sonra Rumeli payesi almıştır. 1804 yılında (H. 1219) fiilen Rumeli kazaskeri olmuş ve 1806 yılında (H. 1221) şeyhülislâm olarak atanmıştır Guided Tour Ephesus .
Siyasi Olaylardaki Rolü ve Sürgünleri
Atâullah Efendi, Kabakçı Mustafa Vakası sırasında Üçüncü Selim’e karşı irticai temsil eden başlıca simalardan biri olarak bilinmektedir. Alemdar Mustafa Paşa’nın ordusuyla İstanbul’a gelişi sırasında azledilmiş ve Bebek’teki yalısına sürgün edilmiştir. Daha sonra, Dördüncü Mustafa’nın tahta geçmesi ve İkinci Mahmud’un hükümdarlığı döneminde Kızanlığa gönderilmiş, iki yıl sonra da Arpalık olan Güzelhisar’a sürülmüştür. 1811 yılında burada vefat etmiştir. Halk arasında “Topal Atâ Efendi” olarak meşhurdur.
Eğitim ve İlmi Katkıları
Çocukluğunda özel hocalar tarafından yetiştirilmiş, özellikle müderris Topkadi Mustafa Efendi’den sağlam bir eğitim almıştır. Medrese erbabı arasında saygın bir konuma sahip olan Atâullah Efendi’nin haşiyeleri ve risaleleri meşhurdur. Beyzavi Tefsiri üzerine Türkçe tabirlerle yazdığı haşiyeye başlamış, ancak tamamlayamamıştır.
Siyasi Şöhreti
Atâullah Efendi, sadece ilmi yönüyle değil, aynı zamanda Kabakçı Mustafa Vakası ve Selim III dönemi ile ilgili siyasî olaylardaki rolü ile de tanınmıştır. Bu siyasi faaliyetleri, onun ününü sadece akademik alanda değil, tarihî ve siyasal bağlamda da pekiştirmiştir.
Bu bilgiler, Atâullah Efendi’nin hem Osmanlı ilmiye sınıfındaki yerini hem de siyasi ve toplumsal etkilerini anlamak açısından önemlidir. Hem medreselerdeki öğretmenliği hem de devletin üst düzey görevlerindeki çalışmaları, onun dönemin en saygın ve etkili ulemasından biri olduğunu göstermektedir.